بازگشت دوباره مهاجران افغان به ایران / چرا اخراج به تنهایی کافی نیست؟
آمارهای رسمی و گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد با وجود بازگرداندن صدها هزار شهروند افغانستان از ایران، فشارهای اقتصادی و نبود فرصت شغلی در افغانستان می‌تواند زمینه‌ساز ورود دوباره بخشی از مهاجران از مسیرهای غیرقانونی شود. کارشناسان، مدیریت هوشمند مرزها، شناسایی دقیق، ساماندهی قانونی و صدور روادیدهای کاری ضابطه‌مند را جایگزین مؤثرتری برای چرخه ورود، بازداشت و طرد می‌دانند.
مسئله حضور، رفت‌وآمد و زیست اتباع افغانستان در ایران بار دیگر به یکی از موضوعات مهم اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی کشور تبدیل شده است؛ موضوعی که آمارهای تازه درباره بازگشت و اخراج مهاجران، در کنار گزارش‌های مربوط به فشارهای معیشتی در افغانستان، احتمال تداوم چرخه «مهاجرت مجدد» را مطرح کرده است.
علیرضا کاظمی‌مقدم در روزنامه «دنیای اقتصاد» نوشت: مساله حضور اتباع افغانستان در ایران، یکی از دیرپاترین، پیچیده‌ترین و فراگیرترین پدیده‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و امنیت ملی در تاریخ معاصر کشور به شمار می‌رود. ایران طی چند دهه گذشته همواره یکی از اصلی‌ترین پناهگاه‌ها و مقاصد مهاجرت نیروی کار و پناهجویان افغانستانی بوده است.
با این حال، طی ماه‌های اخیر و همزمان با تحولات شتابان منطقه‌ای، تشدید سایه شرایط جنگی و افزایش فشارهای اقتصادی، نحوه مواجهه با مهاجران افغان بیش از هر زمان دیگری مورد توجه رسانه‌ها، کارشناسان، افکار عمومی و نهادهای عالی تصمیم‌گیر قرار گرفته است.
بررسی واقعیت‌های میدانی و آمارهای رسمی نشان می‌دهد حل این مسئله کلان با برخوردهای مقطعی، تصمیم‌گیری‌های شتاب‌زده یا طرد انفعالی امکان‌پذیر نیست. راهکار پایدار، به‌گفته کارشناسان، در گرو مدیریت هوشمند، شناسایی دقیق، ساماندهی قانونی و بهره‌گیری مدبرانه از ظرفیت‌ها است؛ رویکردی که می‌تواند ضمن صیانت از مرزها و حفظ انضباط اجتماعی، پیوندهای تاریخی، فرهنگی و دینی میان دو ملت را نیز در نظر بگیرد و نیروی کار انسانی را به شکلی هدفمند در خدمت منافع ملی قرار دهد.
۵۲۲ هزار بازگشت از ایران به افغانستان
آمارهای رسمی ارائه‌شده از سوی نهادهای بین‌المللی و رسانه‌های داخلی نشان می‌دهد حجم تردد، بازگشت و اخراج اتباع افغان طی یک سال گذشته به ابعادی کم‌سابقه رسیده است.
بر اساس تازه‌ترین گزارش یورونیوز در چهارم مهرماه و به نقل از آمارهای کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان، از دی‌ماه تا بیست‌ودوم شهریورماه سال جاری، در مجموع ۵۲۲ هزار و ۲۰۰ شهروند افغان از ایران به کشور خود بازگشته‌اند.
از این تعداد، ۴۳۹ هزار نفر، معادل ۸۴ درصد کل بازگشت‌کنندگان، به‌صورت اجباری و از طریق طرد مرزی به افغانستان بازگردانده شده‌اند. داده‌های سازمان ملل متحد همچنین نشان می‌دهد ایران با سهمی بالغ بر ۸۷ درصد از کل موارد اخراج ثبت‌شده به مقصد افغانستان در سال جاری، فاصله زیادی با دیگر کشورها دارد. سهم پاکستان در این آمار ۱۳ درصد اعلام شده و سهم کشورهایی مانند تاجیکستان بسیار ناچیز بوده است.
در همین راستا، بخش افغانستان خبرگزاری فارس در هفدهم مهرماه، با استناد به داده‌های سازمان ملل، خروج و طرد حدود ۵۰۰ هزار مهاجر افغان در سال جاری را با خالی شدن کامل جمعیت یک شهر بزرگ و مرکز استانی مانند اراک از سکنه مقایسه کرد.
چرخه تکراری ورود، بازداشت و طرد
پیش از این نیز مقامات انتظامی و اجرایی کشور از خروج ۱.۸ میلیون افغان در سال گذشته خبر داده بودند. با این حال، برآورد رسمی دستگاه‌های مسئول نشان می‌دهد همچنان حدود یک میلیون مهاجر غیرقانونی در نقاط مختلف کشور حضور دارند و وضعیت آنان نیازمند تعیین تکلیف است.
تحلیلگران حوزه مهاجرت با استناد به آمارهای موجود می‌گویند حدود ۸۸ درصد اخراج‌شدگان امسال به‌صورت غیرقانونی وارد ایران شده بودند. از نگاه آنان، تداوم چرخه «ورود غیرقانونی، دستگیری و طرد مرزی» بدون ایجاد سازوکار جامع برای شناسایی، صدور مدارک هویت‌محور و مدیریت تقاضای بازار کار، هزینه‌های زیادی به کشور تحمیل کرده و نمی‌تواند جایگزین یک مدل جامع مدیریت مهاجرت شود.
به گزارش «ایلنا»، محمدصادق معتمدیان روز گذشته اعلام کرده است که تعداد دانش‌آموزان در شهرستان‌های استان تهران ۱۷ هزار نفر افزایش یافته است. به گفته او، این افزایش ناشی از انتقال شماری از دانش‌آموزان شهر تهران به شهرستان‌ها و بازگشت تعدادی از اتباع بوده است. این آمار از نگاه نویسنده، نشانه‌ای از افزایش دوباره حضور اتباع در ایران به شمار می‌رود.
ضرورت هدایت ترددها به مسیرهای قانونی
هر مدل کارآمد برای ساماندهی مهاجرت، پیش از هر چیز به تثبیت اقتدار، پایش هوشمند و کنترل حساب‌شده در تمام مبادی ورودی و نوار مرزی کشور نیاز دارد. کنترل مؤثر مرزها می‌تواند ترددها را از وضعیت غیرقانونی و پنهانی خارج و آن‌ها را به مسیرهای قانونی، شفاف و قابل مدیریت هدایت کند.
در همین زمینه، سردار علی‌اکبر جاویدان، فرمانده مرزبانی فراجا، روز ۱۹ مهرماه در گفت‌وگو با صداوسیما، با اشاره به گستره جغرافیایی ایران، از آمادگی نیروهای مرزبانی در سراسر ۸ هزار کیلومتر مرز آبی، زمینی و رودخانه‌ای کشور با ۱۵ کشور همسایه خبر داد.
به گفته این مقام انتظامی، مرزبانان روزانه بین ۵۰۰ تا ۶۰۰ نفر از اتباع غیرمجاز را در مناطق صفر مرزی دستگیر و بازمی‌گردانند. او همچنین هشدار داده است که برخورد با عناصر مسلح یا افرادی که اهداف امنیتی و مجرمانه دارند، در مناطق قرمز و شرایط جنگی، با قاطعیت کامل و بر اساس مقررات سخت‌گیرانه نظامی انجام خواهد شد.
با وجود این، رسانه‌های داخلی در ماه‌های اخیر از انتشار تصاویری در فضای مجازی درباره موج‌های تازه ورود غیرقانونی از برخی مناطق خبر داده‌اند؛ موضوعی که نگرانی‌هایی میان شهروندان ایجاد کرده است. برخی فعالان حوزه مهاجران نیز پنجم مهرماه در گفت‌وگو با «انصاف نیوز»، خواستار پاسخگویی دقیق‌تر و افزایش شفافیت دستگاه‌ها درباره راه‌های انسداد کامل منافذ غیررسمی شدند تا ورود مهاجران تنها از مجاری قانونی امکان‌پذیر باشد.
فشارهای اقتصادی؛ عامل تداوم مهاجرت مجدد
تجربه‌های گذشته نشان می‌دهد طرد شتاب‌زده و بدون برنامه‌ریزی اتباع به کشوری که خود با بحران‌های عمیق اقتصادی مواجه است، لزوما به پایان مسئله مهاجرت منجر نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند فقر را بازتولید و چرخه آسیب‌زای «مهاجرت مجدد» را تقویت کند.
طلوع‌نیوز افغانستان در گزارشی در فروردین سال جاری نوشت شماری از افغان‌ها به دلیل نبود کار در کشورشان تلاش کرده‌اند برای اشتغال به‌طور غیرقانونی وارد ایران شوند، اما در مرز از سوی پلیس ایران بازداشت و به افغانستان بازگردانده شده‌اند.
بر اساس ارزیابی‌های سازمان بین‌المللی مهاجرت، میلیون‌ها افغان که طی سال‌های اخیر از ایران و پاکستان به کشور خود بازگردانده شده‌اند، با بحران شدید مسکن، نبود فرصت‌های شغلی و دسترسی نداشتن به خدمات پایه روبه‌رو هستند.
بسیاری از این افراد سال‌ها یا حتی دهه‌ها در ایران زندگی کرده‌اند و فرزندانشان در خاک ایران رشد یافته‌اند. در نتیجه، در محل بازگشت خود از شبکه اجتماعی و اقتصادی منسجم برخوردار نیستند. داده‌های سازمان بین‌المللی مهاجرت نشان می‌دهد نزدیک به ۳۰ درصد از بازگشت‌کنندگان پس از بازگشت، ناچار شده‌اند بیش از یک بار محل سکونت خود را تغییر دهند؛ آماری که دشواری ادغام مجدد اجتماعی و تداوم سرگردانی اقتصادی آنان را نشان می‌دهد.
کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد نیز در ارزیابی‌های تحلیلی خود هشدار داده است اگر زیرساخت‌های اقتصادی و معیشتی افغانستان توان جذب این جمعیت گسترده را نداشته باشد، بازگشت وسیع می‌تواند به موج‌های تازه بی‌ثباتی و تلاش دوباره برای ورود غیرقانونی منجر شود.
بر اساس روایت یورونیوز، گزارش‌های میدانی از ولایت فراه نشان می‌دهد کارگران ساده‌ای که از ایران بازگشته‌اند، برای یک روز کار سخت ساختمانی حدود ۱۰۰ افغانی دریافت می‌کنند؛ آن هم در شرایطی که پیدا کردن همین مقدار کار نیز تضمین‌شده نیست.
از سوی دیگر، رسانه‌های بین‌المللی به اثر بحران اقتصادی و فشارهای تورمی ایران بر تصمیم مهاجران برای جابه‌جایی پرداخته‌اند. گزارش‌های رویترز حاکی از آن است که کاهش ارزش درآمدهای ریالی باعث شده حتی برخی افغان‌های باسابقه به‌صورت داوطلبانه تصمیم به ترک ایران بگیرند.
با این حال، برای بخش قابل‌توجهی از جوانانی که در افغانستان با فقر مطلق مواجه‌اند، ورود دوباره به بازار کار ایران، حتی از مسیرهای دشوار و قاچاق، تنها راه نجات معیشتی خانواده‌هایشان محسوب می‌شود. همین واقعیت، کارشناسان را به این نتیجه رسانده است که صدور روادیدهای کاری کوتاه‌مدت و ضابطه‌مند کردن نیاز بازار کار ایران، راهکاری منطقی‌تر و کارآمدتر از طرد و بازگشت‌های مداوم و غیرقانونی است.
تأکید بر مدیریت هوشمند و پرهیز از برخوردهای احساسی
در حوزه قانون‌گذاری و سیاستگذاری نیز دیدگاه‌هایی کارشناسی درباره ضرورت مدیریت مدبرانه، حفظ سرمایه انسانی و تفکیک میان مهاجران قانون‌مدار و عناصر مجرم مطرح شده است.
عثمان سالاری، نماینده مردم حوزه انتخابیه تربت‌جام، تایباد، باخرز و صالح‌آباد، از شهرهای مهم مرزی شرق کشور، در گفت‌وگو با روزنامه «دنیای اقتصاد» به بررسی این پدیده پرداخت.
این نماینده مجلس ضمن قدردانی از آمادگی نیروهای انتظامی گفت: «در حوزه انتخابیه بنده که با کشور افغانستان همجوار است، افرادی که طرد می‌شوند، غالبا تلاش می‌کنند مجددا بازگردند؛ اما بنده به ضرس قاطع عرض می‌کنم که احاطه و اشراف مرزبانی خراسان رضوی بر مرزها واقعا ستودنی و مثال‌زدنی است. نیروها کاملا مستقر هستند و می‌توان گفت تقریبا هر کسی که قصد بازگشت غ…»
مجموع این داده‌ها نشان می‌دهد مسئله مهاجرت افغان‌ها به ایران صرفا با افزایش اخراج‌ها پایان نمی‌یابد. فشار اقتصادی در افغانستان، نیاز بازار کار ایران، ضعف سازوکارهای شناسایی و تداوم ورودهای غیرقانونی، عواملی هستند که احتمال شکل‌گیری دوباره این چرخه را زنده نگه می‌دارند. از این منظر، مدیریت یکپارچه مهاجرت، کنترل مرزها، ساماندهی قانونی نیروی کار و تفکیک دقیق میان گروه‌های مختلف مهاجران، محور اصلی راهکارهای مطرح‌شده در این گزارش است.
منبع: دنیای اقتصاد
